ÖFG TV 376. Bölüm – ‘Gergerlioğlu ve Doç. Dr. Talha İsmail Duman Mekke Anlaşması’nı Değerlendirdi: “Bu Savunma Paktı Kime Karşı Kuruluyor? Türkiye’yi Bölgesel Çatışmalara Sürükleme Riski Var!”’

2 Kasım 2026

ÖFG TV’den herkese merhaba. Her hafta salı günü saat 21.00’da haftanın önemli insan hakları konuları ve konuklarıyla size sunduğumuz programımıza bu haftada başlıyoruz değerli izleyenler.

Bu hafta çok önemli bir anlaşmanın Meclis’te onaylanmasıyla ilgili bir gündemi tartışacağız; Mekke Anlaşması. İsmini duyunca böyle mübarek bir anlaşma diye aklınıza belki gelir ancak pek mübarek sonuçları olmayacak gibi. Herhalde İslam dünyası bunu kabul etsin diye Mekke’de imzalandı, adı Mekke Antlaşması, “İslam toplumu bir araya geliyor. Haydi ümmet.” teşviki var fakat işin iç yüzü pek öyle değil gibi.

Geçen hafta komisyonda konuşuldu. Alelacele geçirildi. Muhalefet de çok itiraz edemedi ve AK Parti MHP CHP oylarıyla geçti. Yeni Parti, İYİ Parti, DEM Parti, Yeni Yol Partisi itiraz etti. Bakalım bu hafta genel kurulda ne olacak?

Biz genel kurulda bu konu tartışılmadan önce bir bilim insanıyla bölgeyi iyi tanıyan, araştıran, yazan Sakarya Üniversitesi’nden Doçent Doktor Talha İsmail Duman hocamızla konuyu konuşacağız. Önemli bir konu, kamuoyu fon rezaleti ve benzeri birçok şeyle uğraşırken aslında ileride bizim hem siyasetimizi, sosyolojimizi, ekonomimizi etkileyecek, hem İslam dünyasındaki kardeşliği, dayanışmayı etkileyecek, barışın çatışmalara dönüşebileceği bir anlaşma üzerinde konuşacağız. Konuyu hiç bilmeyen vatandaşlarımız için özellikle Mekke Anlaşması nedir hocam? Neden gündeme geldi? Neden böyle bir adı Mekke oldu? Nereden ihtiyaç duyuldu? Sayın Talha İsmail Duman hocam kendisi Sakarya Üniversitesi’nde akademisyen ve Orta Doğu üzerinde önemli araştırmaları var hocamızın.

Talha İsmail Duman: Mekke Anlaşması aslında son dönemde biz çok fazlasıyla yoğun bir şekilde duyduğumuz, 7 Ağustos 2026’dan itibaren duyduğumuz bir anlaşma fakat biraz daha geçmişinin en azından temelleri bakımından daha geçmişi olduğunu ifade edebileceğimiz bir anlaşma. Şimdi tabii bir anda pat diye biz böyle bir anlaşmayı kucağımızda bulduk. Nereden çıktı bu anlaşma? Nasıl bu kıvama erişti? Çok hızlı bir şekilde komisyona geldi. Meclis’e gelecek. Dolayısıyla biraz böyle işin hem Pakistan hem Suudi Arabistan’a taalluk eden tarafları neler? Öncelikle bir hikayeyi daha geriden sarmak gerekirse aslında bu anlaşmanın daha farklı iki varyantından bahsedebiliriz. Bunlardan bir tanesi, İsrail’in Katar’da Hamas heyetine yaptığı Eylül 2025’teki saldırıdan sonra bölge ülkelerinin Amerika ile ittifak ilişkisi içerisinde olan Körfez ülkelerinin güvende olmadığı hissiyatı öne çıkmıştı. Bu bağlamla birlikte Pakistan ile Suudi Arabistan arasında bir savunma anlaşması yapılmıştı aslında. Hemen ardından 17 Eylül 2025 diye hatırlıyorum. Bu işin birinci kısmıydı. Diğer bir kısmı ise özellikle mevcut Mekke anlaşması üyelerinin yanı sıra bir de Mısır’ın olduğu dörtlü görüşme diye bizim adlandırdığımız bir bölgesel görüşme süreci vardı. Bütün bunların hemen akabinde biz Ağustos ayı içerisinde bir anda Mekke Anlaşması diye bir şeyi karşımızda bulduk ki buradaki konjonktür de çok önemli çünkü Temmuz ayı içerisinde 4 yıldır Yemen’de var olan bir ateşkes süreci Suudi Arabistan’ın Yemen’e San’a havalimanına yaptığı saldırıların ardından bozulmuştu.  Hemen ardından daha bir ay geçmeden 13 Temmuz’daki saldırılardan hemen sonra biz böyle bir Mekke Anlaşması ile karşı karşıya kalmış olduk. Şimdi tabii bunun hakkında pek çok spekülasyon yapıldı ta ki komisyona gelene kadar daha doğrusu komisyona gelmeden hemen önce açıklanana kadar maddeler aslında ne olduğunu tam bilmiyorduk fakat çeşitli tahminlerimiz vardı. Şimdi mesele savunma paktı öncelikle bunun altını çizmemiz lazım fakat savunma paktı dediğimizde prensip olarak normal şartlarda İran’da 28 Şubat 2026’da İran’a yönelik savaşın ardından bölgesel dinamiklerde bir farklılaşma en azından birtakım söylemsel anlamda da olsa çeşitli tartışmaların gündeme geldiğini görüyorduk. Bu bağlamda bir güvenlik mimarisi değişiminin izleri, ayak izlerinin olabileceğini görüyorduk fakat bu anlaşmayla beraber sanki mesele Amerikan sonrası bir bölgesel düzenden ziyade mevcut durumda bir anda Yemen’e dair bir gündem maddesiyle gündeme gelince burada sanki İran’a ilişkin de Amerika’nın da haberinin olduğu bir anlaşmaymış gibi ifade edilmeye başlandı. Bunu bilmiyoruz. Burada çeşitli maddeler var. Belki onların üzerinden konuştuğumuz zaman  buna dair biraz daha detay verme imkanımız olacak ama şurası önemli. Prensip olarak şunu söylemek lazım; bölge ülkelerinin eğer gerçekten kendilerini bölgesel anlamda daha emperyalizmden soyutlayacak, Amerika’nın bölgesel nüfusundan soyutlayacak kendi kendilerine aktör oldukları, bağımsız bir şekilde bir araya gelerek ortaya çıkardıkları bir anlaşma ise bu, evet böyle bir anlaşmanın desteklenmesi lazım ama bizim buna dair birtakım şerhlerimizin muhakkak olması lazım çünkü tarihsel hafızamız bize şunu söylüyor; süreç içerisinde Orta Doğu’da Amerika’nın merkezde olduğu fakat arka planda işin merkezinde olduğu ancak çok da görünür olmadığı bir Bağdat Paktı gibi bir geçmişimiz de var. 1955 Yılında Bağdat Paktı’nda aktörlere baktığımız zaman yine Müslüman ülkeler İngiltere’yi sonradan dahil edebiliriz buna.  Müslüman ülkelerin sanki burada kendi içerisinde ilk başta ortaya çıktığında kendi içerisinde bir mekanizmaymış gibi ortaya çıkmıştı fakat sonra görüldü ki bu pakt aslında Sovyetlere karşı bir blokaj  açısından şekillendirilmiş bir paktı ve Amerika’yla paralel ilerleyen bir paktı. Şimdi bu bağlamda Mekke Antlaşması’nın da maddelerine baktığımızda bu tarz bazı risklerin olduğunu  şahsen ben görüyorum açıkçası ama dediğim gibi bu şerhleri düşerken de şunu da altına çizmemiz lazım; bölgesel anlamda prensip olarak böyle bir  süreç ilerleyecekse ve Müslüman ülkeler, bölge ülkeleri kendi arasında  bir mekanizma inşa edecekse bunu desteklemek lazım fakat bu anlaşmanın maddelerindeki  özellikle belli başlı maddeler bize önemli şerhleri düşmeyi gerekli kılıyor diye düşünüyorum. Mesela  ne var bunların arasında?  Msela ikinci maddede kollektif savunma  diye bir vurgu var. Bir ülkeye yönelik bir silahlı saldırı olduğunda veya herhangi bir saldırı olduğunda  burada bir askeri iş birliğiyle beraber diğerlerinin de sürece dahil olması meselesi gündeme geliyor veya 5. maddede terörle mücadele vurgusu var. Terörle mücadele çok böyle geniş kapsamlı kavramın kendi içeriği bağlamında da çok geniş kapsandı. İkincisi terör listesi vurgusunu da hesaba kattığımız zaman  siz Türkiye, Pakistan veya Suudi Arabistan’dan herhangi bir tanesi kendisinin terör örgütü olarak gördüğü bir aktörle savaşması durumunda diğerlerinin de buna destek vermesi noktasında bir aynileşmeden bahsediyoruz biz. Tabi bunun içeriği değişebilir. Askeri olabilir, istihbari destek olabilir, başka şeyler olabilir. Burada esas hikayede tehdit algısıyla ilgili bir problem görüyoruz. Kim burada tehdit? Veya bu savunma paktı kime karşı oluşturuluyor? Burası çok önemli. Buralar muğlak şu anda. Maddelerin arasında da doğrudan bir aktör yok. Bu bağlamda herhangi bir şey göremiyoruz. Çok net pratikler göremiyoruz. İlk başta o bahsettiğim dörtlü görüşme, Mısır’ın da dahil olduğu dörtlü görüşmede İsrail’e karşı bir mekanizma üretileceği ifade ediliyordu. Bu tartışılırken şu anda Yemen’le ilgili bir başka şey tartışılıyor. Dolayısıyla mevcut maddeler içerisinde çok dikkatli okunması gereken, ciddi şerhlerin düşünmesi gereken ciddi itirazların getirilmesi gereken maddeler var. İşte bunlardan bir tanesi mesela 16. maddede yer alan “on yıl boyunca çekilme kısıtı” diyebileceğimiz, on yıl boyunca buradan bu anlaşmaların ülkelerin çekilemeyeceği yönündeki bir ifade. Tüm bunların hepsini topladığımız zaman  daha detaya belki ileride gireriz ama şunu söylemek mümkün maddelerle Mekke Anlaşması’yla ilgili olarak elimizdeki doneler bize şunu söylüyor; Türkiye’nin buradaki esas motivasyonun ben yedinci maddeyle ilişkili olduğu kanaatindeyim. Yedinci maddede daha savunma sanayine bir vurgu var ve bu savunma sanayi ile beraber Türkiye’nin esas motivasyonlarından bir tanesi savunma sanayi noktasındaki avantajını burada çeşitli hem satış noktasında hem de başka ekonomik işbirlikler ile sermayeye dönüştürmek gibi bir bakış açısı  olduğu kanaatindeyim fakat bunun olduğu bir yerde  diğer tüm risklerin  bir şekilde alınması gerekiyor mu? Buralarda koca bir soru işareti koymamız lazım. Pakistan’la Hindistan arasında ciddi bir çatışma hali oldu veya bugünlerde gördüğümüz Pakistan’la Afganistan arasında bir çatışma hali var. İki tane Müslüman ülke. Şimdi burada böyle bir çatışmalı hali olduğunda biz bu Mekke Anlaşması taraflarının ne yaptığını göreceğiz. Burada Afganistan’a Pakistan saldırdığında Suudi Arabistan ve Türkiye de mi buna dahil olacak? Yoksa burada başka bir mekanizma mı işleyecek? Veya ifadelerden bir tanesinde şu geçiyor; herhangi bir üyeye saldırı olduğu zaman. Şimdi bugün Yemen’deki hikayeye baktığımız zaman, az önce ifade ettiğim gibi 13 Temmuz 2026’da Yemen’deki Ensarullah’a veya Yemen’deki Sanaa hükümetine dönük saldırı aslında Suudi Arabistan’ın saldırısıydı. Dolayısıyla saldırıyı başlatan taraf Suudi Arabistan iken bugün mevcut durumda evet Suudi Arabistan ile Yemen arasında daha doğrusu Sanaa hükümeti arasında bir savaş var ancak savaşın mağdur tarafı mı Suudi Arabistan yoksa saldıran tarafı mı? Saldıran taraf da bu üyelerden birisi olduğu zaman diğerleri o saldıran tarafa desteğe gitmek zorunda mı kalacak? Mesela buralar muğlak. O yüzden özellikle tehdit noktasında bu pakt, bu anlaşma hangi tehdide binaen inşa edildi? Burası oldukça muğlak görünüyor. Buranın bir kere netleştirilmesi lazım. Dolayısıyla şu andan itibaren bunun netleşmeyeceğini gördüğümüz için de burada şerhimiz Mekke Anlaşması noktasında önemli bir şerhlerden bir tanesi.

Ömer Faruk Gergerlioğlu: Bir savunma anlaşması olmasına rağmen saldırının yanında bulunma durumu da mevzu bahis diyorsunuz.

Talha İsmail Duman: Mesela şu anki durumda Yemen’de bunu konuşuyoruz biz. Yemen’de evet mevcut durumda Ensarullah’ın karşı Suudi Arabistan’a dönük saldırıları da var. Doğru ama saldırıyı başlatan taraf kimdir dersek ateşkesi bozan taraf Suudi Arabistan. Şimdi Suudi Arabistan’a destek meseleleri gündeme geliyor. Dolayısıyla bu bağlamda baktığımız zaman buradaki muğlaklık saldıranla savunma tarafı arasındaki çizgide de bir muğlaklık inşa ediyor. Siz bu anlaşmaya tarafsanız o zaman sizin aslında mevcut durumda saldıran ya da savunan taraf olmaktan ziyade bir üye olarak orada diğerlerinden destek talebiniz var. Suudi Arabistan’da şu anda bu talepte bulunuyor. Bu talebin bulunması Türkiye’nin Yemen bahsinde doğrudan asker göndereceği anlamına gelir mi? Benim kanaatim gelmez.  Türkiye’nin de asker göndereceği kanaatinde değilim ben açıkçası ama bir istihbari destek noktasında veya savunma sanayi bağlamında çeşitli hem silahların hem uzmanların gönderilmesi noktasında bir destek inşası olabilir fakat meseleyi özellikle sürekli Yemen üzerinden tartıştığımız için bu kısır döngüye doğru dönüşmeye başlamış durumda. Bence Mekke Anlaşması’nın en büyük imtihanı da budur. Mesele Yemen’le beraber ortaya çıktığı için ve burada Yemen de iki aktörün kendi arasındaki mücadelesi, daha doğrusu iki Müslüman aktörün mücadelesi bağlamında ele alındığında burada ciddi bir soru işareti ortaya çıkıyor.

Ömer Faruk Gergerlioğlu: Neredeyse anlaşma Suudi Arabistan ve Yemen arasındaki olası bir daha sıkı çatışmada bölge ülkelerinin anlaşmaya dahil olan ülkelerin Suudi Arabistan’a yardım edeceği yönünde bir ana eksen var diyorsunuz. Öyle mi hocam?

Talha İsmail Duman: Şu andaki algı bu ama bunu daha öte bir yerden de tartışmak gerektiğini düşünüyorum.  Şu anda çünkü mevcut böyle somut anlamda önümüzde akut bir sorun var. Akut sorun Yemen. Dolayısıyla bu mesele Yemen kıskacında tartışılıyor ama bunu daha büyük bir yerden de tartışmak lazım. Yemen’de şu andaki hali hazırda mevcut Mekke Antlaşması devreye girdiğinde Yemen bağlamında çok ciddi riskleri barındırıyor. Her ne kadar mesela Türkiye ile beraber Pakistan da şu anda benzer sorunları yaşıyor.  Pakistan kamuoyunda da ciddi bir tepki var. Bunu bilmek lazım. Özellikle Yemen bağlamında niye ciddi bir tepki var? Çünkü Yemen’de Ensarullah dediğimiz o Sanaa hükümetine liderlik eden o mevcut kadronun Gazze Savaşı sırasında aldığı inisiyatifi biliyoruz. Tersinden de Suudi Arabistan’ın Gazze sırasında Filistin’le ilgili olarak almadığı inisiyatifleri biliyoruz. Dolayısıyla bütün bunların olduğu yerde Türkiye kamuoyunda da ben bunun bu halde olduğu kanaatindeyim. Pakistan kamuoyunda da baktığım kadarıyla böyle. Buna bir itiraz var. İtirazlardan bir tanesi şu; tamam böyle bir bölgesel ittifak kuruluyor veya savunma anlaşması yapılıyor. Bu savunma anlaşması mesela yarın öbür gün İsrail bu ülkelerden herhangi bir tanesine bir saldırı yaptığı zaman İsrail’e karşı olacak mı? Mesela bunlar hep böyle hani buralarda bir muğlaklık hali var. Bu işin bir tarafı. Buraları iyi tartışmak gerekiyor. Buralardan dolayı bu muğlaklık maalesef somutlaşmayan şeyler zaman içerisinde hiç beklemediğiniz bir yere bazı tablonun gitmesine sebebiyet verebilir. Mekke Antlaşması’nda da bu ihtimal düşük bir risk değil. Bunun özellikle altını çizmek lazım fakat bir diğer taraf da var ki bunun da ben tartışılması gerektiğini düşünüyorum. Diğer bir taraf ise mevcut durumda Mekke Anlaşması’yla ilgili olarak var olan tartışmalar Suudi Arabistan’ın Yemen’deki saldırıları veya Yemen’deki savaşı üzerinden Türkiye Pakistan kamuoyundaki tartışmaları da hesaba kattığınız zaman bir diğer mesele bu pakt İran’a karşı mı kuruluyor tartışması? İki tane ihtimal var önümüzde. Burada herhangi bir aktör sunulmuyor. İsrail mi? İran mı? Şimdi dörtlü anlaşma dediğimizde İsrail gündeme geliyordu. Bütün bu ülkelerin hepsi Amerika ile iyi ilişkiler içerisinde. O zaman nasıl anlayacağız bunu? Amerika’nın iki ayrı müttefik ağı arasındaki bir rekabet gibi tanımlanıyordu ancak şu anda son bu Mekke anlaşması ülkelerinin İran’a yaptığı ziyaretle beraber bu daha farklı bir bağlamda da gündeme gelmeye, tartışılmaya başlandı. Orada biliyorsunuz işte Pakistan Genelkurmay Başkanı, Suudi Arabistan Savunma Bakanı, Türkiye’den İstihbarat Başkanı İbrahim Kalın’ın ziyaretleri oldu İran’a. Geçtiğimiz hafta Tahran’a bir ziyaret oldu ve orada İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Başkanı Muhsin Rızai ile bir görüşme yaptılar. Şimdi buradaki ana gündem maddesinin Mekke Anlaşması ve Yemen olduğu ifade ediliyordu genel olarak medyada ancak burada bir başka bir mevzu sürece dahil olmuş oldu. O da nedir? Muhsin Rızai bu görüşmelerle ilgili bir açıklama yaptı ve dedi ki açıklamada Mekke Anlaşması veya Yemen gündeme bile gelmedi. Veya az gündeme geldi. Şimdi o tam ibareyi hatırlamıyorum. Ama esas olarak İsrail’in bölgesel anlamdaki politikaları ve Amerika sonrası düzenle ilgili olarak çeşitli gündem maddeleri dile getirildi. sİsrail’in yayılmacı politikası bağlamında, bölgesel anlamda birtakım süreçlerin gündeme geldiği ifade edildi. Şimdi Mekke Anlaşması’nın İran’a dair, özellikle Ensarullah-Yemen bağlamında bir ittifak oluşturma ihtimali var mı? Bu bir tartışma, evet konuşuluyor ama diğer taraftan da İran’daki görüşmelerde bunların da gündeme geldiğini görüyoruz. Bu bize ne söylüyor? Aslında söylediği şey şu; henüz daha Mekke Antlaşması’nın bağlamında o tehdidin muğlaklığı dediğim şey o. Tehdit kim? Kime karşı bir savunma paktı  yapılıyor? Bu net değil. Bunu görmüyoruz şu anda ama buna dair ciddi bir şerhimiz, ciddi bir itirazımız, şüphemiz var mı? Evet var. Burada İran’a gidildiğinde İsrail meselesi gündeme geliyor. Doğru bu aslında önemli bir adım. Bunun da az sonra altını çizmeye çalışacağım ama diğer taraftan da yarın öbür gün Yemen’le birlikte tepetaklak olan veya Netanyahu’nun yeni bir hükümet kurmasının ardından Trump’ın da kendi elini güçlendirmesi senaryoları gerçekleşirse o zaman İran’a dair daha büyük bir savaş gündeme geldiğinde bu sefer mevcut paktın İran’a karşı da bir mekanizma üretme potansiyelinin olması durumu söz konusu olabilir. O yüzden burada esas netleştirilmesi gereken şey; Bu pakt kime karşı? Neye karşı? Kimin için organize edildi? Hangi bağlamda organize edildi, düşman tanımı burada ne olacak?  O düşman tanımı veya terör listesi, terör örgütleri tanımları ülkeden ülkeye çok fazlasıyla değişkenlik gösteriyor. Türkiye, Suudi Arabistan, Pakistan çok farklı yerlerden bakıyorlar meselelere. Bunların ortaklaşmadığı bir yerde bir savunma anlaşmasının ciddi riskleri olduğu kanaatindeyim. Burasının özellikle altını çizmek istiyorum. Burada hususen şunun da ifade edilmesinin önemli olduğunu düşünüyorum. Cümlemin başında söylediğim prensip olarak bölge ülkelerinin birlikte hareket etmesinin bir gereklilik olduğu ve Amerika sonrası bölgesel düzen noktasında da önemli bir gereksinim olduğunu ifade etmeye çalışmıştım. Bu bağlamda eğer ki bu anlaşmadan mesela bu anlaşmayla ilgili olarak İran’dan gelen bir açıklama “Biz de katılmayı düşünebiliriz.” şeklinde bir açıklama veya Mısır’dan benzeri şekilde açıklamanın gelmesi bu anlamda anlaşmanın gidişat yönüne göre şekillenecek bir şey. Eğer ki bu anlaşmadan gerçekten bu üç ülke Amerika sonrası bir düzen veya İsrail tehdidine karşı bir birliktelik inşa etmeye çalışacaksa o zaman başka bir şey konuşmamız lazım ama onun da pratiklerini görmemiz lazım. Orada İsrail’e karşı, İsrail tehdidine karşı bir ortak anlaşmaya evrilecekse bu o zaman Amerika burada devreye girdiğinde nasıl hareket edecek bu ülkeler? Bunu netleştirmemiz lazım. Buralar dediğim gibi henüz daha net değil. İyimser olmak için birtakım nedenlerimiz var mı? Evet. Kötümser olmak için birtakım nedenlerimiz var mı? Maalesef ona da evet diyoruz. O yüzden biraz böyle ortada duran bir şeyden bahsediyoruz. Bahsettiğim şerhler kötümser olmamızı sebebiyetleniyor. İran’ın, Mısır’ın bu sürece dahil olma ihtimalinin konuşulması veya İsrail karşıtı bir söylemin ara ara gündeme gelmesi de burada iyimser olabileceğimize dair birtakım işaretler veriyor ancak son kertede baktığımızda nedir buradaki esas? İyimser mi olacağız, kötümser mi olacağız? Ben ortanın daha kötümser tarafına yakınım çünkü mevcut maddeler halihazırda muğlaklaştığı müddetçe yarın öbür gün bambaşka senaryoların içerisinde bizim yer almamıza sebebiyet verebilir. Burada oldukça tedirgin olduğumu söyleyebilirim.

Ömer Faruk Gergerlioğlu: Evet biraz muğlak bir anlaşma diyorsunuz hocam ama bir taraftan iyimser olunabilir, bir taraftan kötümser olunabilir ama kötümser olmaya sanki daha yakınız gibi duruyor diyorsunuz. Anlıyorum. Peki, şimdi bölgede sıcak çatışmalar var veyahut da seçimler, İsrail seçimleri, ABD seçimleri sonrası, yakın bazı durumlar mevzu bahis. Bu arada bir Azerbaycan krizi de var biliyorsunuz ve bölgede İsrail, Hindistan, Azerbaycan bloğuna karşı bir karşı blok mu acaba diye bir soru işareti var. Burada ABD seçimlerinden sonra bölgede suların daha da ısınacağı ve anlaşmanın bunun için yapıldığı eleştirilerine ne dersiniz?

Talha İsmail Duman:Açıkçası bu bir ihtimal. O yüzden İran Savaşı’ndan sonra bölgede bir yeni düzen için henüz daha çok erken tabii bunu söylemek ama bir çatırdama yaşandı. Bu çatırdama özellikle İran’ın Amerika ve İsrail’e karşı Amerikan-İsrail saldırılarına karşı direnmesi ve evet bazı noktalarda zayıflama durumları oldu ama yıkılmaması bu savaş açısından pozitif anlamda İran’ın hanesine yazdı. Şimdi bunun olduğu bir yerde İran Körfez ülkelerini vururken Körfez ülkelerinin Amerika tarafından korunmaması ama bunun aksine İsrail’in Amerika tarafından sürekli himaye edilmesi burada körfez ülkeleri açısından da birtakım soru işaretlerini beraberinde getirdi. İran savaşının sonrasında Suudi Arabistan’da Birleşik Arap Emirlikler’de diğer körfez ülkeleri de İran’la temaslarını arttırdılar. Niye arttırdılar? Çünkü Amerika’nın kendilerine sahip çıkacağından emin değiller dolayısıyla işin böyle bir kısmı var. Bu kısımda o yüzden bölge ülkeleri açısından henüz daha bir arayış içerisinde olduklarını söylemek yeni bir güvenlik mimarisi arayışı içerisinde oldularını söylemek için erken ama bunun için bir çatırdamanın olduğunu söylememiz gerekiyor. Bu bağlamda mevcut gidişat bölgesel denklemle ilgili olarak nereye kesiklenecek? Burada bir tartışma var. Arka plan bilgisi olarak aktarmak istediğim bir husus var. İran’daki savaşın 28 Şubat’ta başlayan savaştan 2 gün önce İsrail Başbakanı Netanyahu’nun Hindistan Başbakanı Modi ile beraber yaptığı bir basın açıklaması var. Burada İsrail kendisi için altıgen güvenlik stratejisinden bahsetti. Çok yakın zamanda, birkaç hafta önce, bir güvenlik kabinesi toplantısında da Netanyahu bu benzer altıgen güvenlik stratejisini bir haritada gösterdi. Aslında Alman bir think tank kuruluşunun veya bir vakfın hazırladığı bir şey. Hangi ülke, hangi kategoride İsrail açısından bunu gösterdiği bir harita paylaştı. Şimdi bu haritada biz şunu görüyoruz; mevcut durumda İsrail ile somut bir şekilde doğrudan ittifak ilişkisi içerisinde olan bazı ülkeler var. Bunların içerisinde Birleşik Arap Emirlikleri’ni sayabiliriz. Azerbaycan’ı sayabiliriz. İşte Somaliland’i yakın zamanda sayabiliriz, Fas’ı sayabiliriz. Normalde bu ülkelerin dışında ikinci bir kategori var. Bu ikinci kategoriye Sünni Elmas Koalisyonu diye bir ad taktı Netenyahu daha doğrusu öyle bir adlandırma üzerinden ifade etti. Burada kim var? Türkiye, Pakistan, Suudi Arabistan, Katar gibi ülkeler var. Şimdi bu ülkelerin, bu ikinci kategorideki ülkelerin aslında Amerika ile arası iyi ama İsrail mutlak manada Amerika ile arası iyi olmasına rağmen bu ülkelere dair de bir endişe taşıyor. Bu ülkelerle de arasında ciddi bir mesafelenme son süreçte açılmaya başlandı. Mesela Katar’a saldırı yaptı İsrail. Biz biliyoruz ki Katar’da en büyük Amerikan üssü var bölgesinin anlamında. CENTCOM diye adlandırdığımız yapılanma var. Şimdi bunun olduğu yerde İsrail doğrudan bir saldırı, suikast saldırısı yapabiliyorsa diğer ülkelerin de güvenli olmadığı anlamına geliyor. Bir üçüncü kategori İran ve direniş ekseni bağlamında adlandırdığımız doğrudan İsrail’e karşı karşıya gelen bir kümelenme. Burada ikinci ve üçüncü kategori arasındaki ilişki aslında süreci belirleyecek. İkinci kategoriyle üçüncü kategori arasında birinci kategoriyle zaten bir ilişki kurulması mümkün değil. Onlar doğrudan İsrail yanlısı olarak hareket ediyor ancak ikinci kategori Amerikan yanlısı fakat İsrail’le de mesafelenmeye çalışan. Üçüncü kategori ise doğrudan Amerika ve İsrail karşıtı bir perspektif. İkinci ile üçüncü arasındaki yakınlaşma mevcut durumda bölgesel anlamda güvenlik tehdidinin nereden okunduğuyla ilgili. Eğer ki siz güvenlik tehdidini İsrail sorunu üzerinden okursanız o zaman bu yakınlaşmanın önü açılır eğer ki siz güvenlik tehdidini tüm bu savaşlara rağmen İran üzerinden okursanız o zaman burada daha mesafelenmenin artması durumu söz konusu olur. Tam burada hikaye kitleniyor aslında. O yüzden mevcut durumda şu anki seçim atmosferi İsrail’deki ve Amerika’daki seçim atmosferi bu koalisyonların da devamlılığı veya bu bahsettiğimiz koalisyonlar arası ilişkileri de veya bu kategoriler arası ilişkileri de daha doğrusu belirleyecek olan unsurlardan bir tanesi. Ne demek istiyorum? Daha somutlaştırayım. Oldu ki Netanyahu hükümeti kurdu mevcut durumda. Biliyorsunuz 53’e 48 19 tane Arap milletvekili var.  53’ü 61’e tamamladı. Diğer  Eisenkot ittifakından birtakım milletvekillerini kendisine çekti diyelim ve kurdu. Şimdi bu ne demek? İsrail burada mevcut durumda çok daha agresifleşecek. Hem Gazze’ye hem Lübnan’a hem İran’a dönük yeni bir saldırı dalgasının başlayacağını göreceğiz. Çok büyük ihtimalle. Şimdi bunun olması demek aynı zamanda yarın Amerika’da olacak olan seçimlerin de  devamlılığı noktasında yarın temsilciler meclisi senato  bağlamında cumhuriyetçilerin çoğunluğu kaybetmesi halinde dahi Trump’ın burada birtakım elinde bazı o ihtimallerin imkanların azalacağını görebiliriz ama diğer taraftan da Netanyahu’nun seçilmesiyle beraber böyle daha büyük bir savaşa doğru evrilebilir atmosfer. İşte bunun olduğu yerde, daha büyük bir savaşın ortaya çıktığı bir yerde İran’ın buradaki direnç kapasitesi aslında bu bahsettiğimiz tabloda anlaşmaların da nereye evrileceğini gündeme getirecek. Eğer ki İran burada 28 Şubat sürecinde yaptığı gibi 40 günlük savaşta yaptığı gibi direnebilir ve mevcut durumda süreci kendi lehine en azından yenilmeyecek kıvama çekerse o zaman buradaki ikinci ve üçüncü kategorideki ülkelerin yakınlaşması zorunlu olarak artar çünkü eğer ki burada Amerika bunca denemesine rağmen  İran’la baş edemiyorsa İran’ın burada bölgesel bir aktör olarak kendini güçlendirdiğini göreceğiz. Bu da buradaki ilişkileri arttırır. Diğer türlü ise, İsrail’in kendisini güçlendirdiği bir diğer senaryoda ise, İsrail’in çok ciddi anlamda bölgedeki güvenlik tehdidini genişlettiği bir diğer senaryoda ise, yine benzer bir tablo görürüz ama ortada kalırsa iş, Orada o zaman bu sefer mevcut durumda Amerika’nın da dahliyle işte mesela Suudi Arabistan’da Birleşik Arap Emirlikleri arasında bir sorun var. Birinci kategori ile ikinci kategori arasında diyelim. Bunları hemen barıştırabilir Amerika burada. O yüzden konjüktür buradaki seçim atmosferi savaşın gidişatı ve bölgesel denklem buradaki süreci belirleyecek ve bu aslında Mekke anlaşmasının da devamlılığı veya nereye hangi yöne evrileceği noktasında bize çok önemli şeyler söyleyecek. Umuyorum ki bölge ülkeleri mevcut tabloda İsrail sorununun esas sorun olduğunu ve bunun da hamilinin Amerika tarafından yapıldığını görüp, buradaki gidişat noktasında İsrail’in ortaya çıkarmak istediği şeyin, Azerbaycan meselesinde olduğu üzere, Somaliland’de olduğu üzere veya diğer yerlerde olduğu üzere, birtakım ihtilafları tetiklemek olduğunu ve bu tetiklediği ihtilaflar üzerinden de bölge ülkelerini ve Müslüman ülkelerini ayrıştırmak istediğini görürler ve bu ayrıştırmalara gelmeyerek tam aksi bütün bu ihtilafları aşabilecekleri birtakım mekanizmalar üretebilirler diye umuyorum eğer bunu başaramazsa Müslüman ülkeler şu anda çok ciddi bir imkanı kaçırmış olurlar çünkü bölgesel denklem noktasında dediğim gibi bir çatlama var. Henüz daha bir sarsıntıya dönüşmüş değil. Bir çatlama var %100 aynı yerden bakmayabilirler. İran ile Türkiye aynı yerden bakmayabilir ama bir arada hareket etme imkanını daha fazla üretmek zorundalar. Veya Mısır’la  Türkiye’ye aynı yerden bakmayabilir. Aynı şekilde. Bunların hepsi düşmanı tehdidi nereden gördüğünüze ilgili. Eğer ki tehdidi siz A noktasından görüyorsanız ona göre hareket edersiniz. B noktasından görüyorsanız ona göre hareket edersiniz. Mekke Anlaşması’nın da esas muğlak tarafı bu bence. Tehdit kim? Kime karşı bu oluşturuldu? Burası çok muğlak ve bu muğlaklığı da açacak olan noktalar kağıt değil, masa değil, maalesef sahadaki gelişmeler olacak. Bu da o yüzden tedirgin olmamıza sebebiyet veriyor.

Ömer Faruk Gergerlioğlu: Büyük ihtimalle çok önemli bir direnç yok. Evet, biz muhalefet ediyoruz ve bu anlaşma geçecek gibi görünüyor. İktidar da buna önem veriyor. Benim tahminim kötümser yönde  buradan hayırlı bir şeyin çıkmayacağı yönünde bir yaklaşımım var ve o yüzden de itiraz ediyorum. Tabi kaygan bir zemin durumlara göre diyelim ki bahsettiğiniz gibi İran’ın zayıflayan bir durumu var, çok vuruldu, direniyor ve bu direnişini devam ettirirse bölgede önemli bir aktör olduğunu kabul ettirip farklı bir durum oluşabilir diyorsunuz. Bir başka durumda da daha farklı bir durum. Kaygan bir zemin var. Tam olarak, köşeli olarak düşünmemiz mümkün değil. Yeni durumlara göre değişimler olabilir demek istiyorsunuz sayın hocam. Peki burada şimdi İran’la Rızai ile görüşme konusuna dönecek olursak, İran, çeşitli ülke parlamentolarında kabulünden sonra mı böyle bir tepki gösterecek, bir tavır alacak? İran şu ana kadar gördüğüm kadarıyla yüksek perdeden bir itirazı yok. Yemen’in durumu nedir? Yankıları ne oluyor şu anda Sayın Hocam?

Talha İsmail Duman: İran’dan aslında gelen açıklamaya baktığımız zaman burada ortalama ciddi bir tepkinin olmadığını söyleyebiliriz. Hatta ilk Mekke Antlaşması ortaya çıktığı zaman şimdi İran tabi prensip olarak yıllardır 50 yıla yaklaşan dış politikasında bağımsızlık üzerine vurgu yapmış bir aktör. Bölgesel anlamda küresel güçlerin olmadığı ve kendi aramızda bir ittifak ağının oluştuğu bir bağımsızlık vurgusundan bahsediyor İran. Dolayısıyla burada böyle bir anlaşma gündeme geldiğinde buna dair olumlu açıklama yapması zaten kaçınılmaz oluyor. Gördüğüm kadarıyla İran basınında da bu tartışmalar var ama bu tartışmalarda o iyimserlikle kötümserlik arasında gidip gelen yorumlar var. Bir taraf bu işin iyiye evrilebileceğini de düşünüyor. Bir taraf da daha kötümser tarafını öne çıkarmaya çalışıyor fakat burada önemli hususlardan bir tanesi şu; Muhsin Rızai, Ulusal Güvenlik Konseyi’nin Genel Sekreteri Başkanı. Şimdi, mevcut durumda oradaki Türkiye’nin, Pakistan’ın, Suudi Arabistan’ın temsilcilerinin gittiği, Tahran’a yaptığı ziyaret sırasında Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan da var İran’ın veya diğer üst düzey yetkililer de var ama kim komuta ediyor, kim başkanlık ediyor? Muhsin Rızai başkanlık ediyor. Şimdi burası önemli hususlardan bir tanesi. Burada meselenin askeri bir tabi boyutunun olması da burada etkili ancak Muhsin Rızai’nin yaptığı açıklamalar da bence çok kritik çünkü burada içeriye dönük bir açıklama yapıyor Muhsin Rızai. İran kamuoyu içerisinde az önce bahsettiğim Mekke Anlaşması bağlamında olumsuz yaklaşan bir taraf da var. Bu tarafa dair de bir açıklama yapıyor ve diyor ki: “Ben 3 ülkenin temsilcileriyle yaptığım görüşme sırasında çok benzer düşüncelere sahip olduğumuzu gördüm. Bazen bizim içerimizdeki arkadaşlarımızdan daha duyarlı olduklarını veya bu Amerika ve İsrail bölgesel anlamındaki güvenlik meselesi bağlamında daha farklı veya daha iyi düşündüklerini söylüyor. Şimdi bu neden önemli? Çünkü İran’ın bu noktadaki iyimserliğinin aslında üst düzey bir perdeden ifade edilmesi noktasında önemli. Muhsin Rızai dediğimizde öyle sadece sıradan bir yorum yapıp geçebilecek birisinden bahsetmiyoruz. Şu anda mevcut durumda savaşla ilgili olarak Trump’ın da eğer bir anlaşma yapılacaksa işte Muhsin Rızai’nin  ikna edilmesi lazım dediği bir figürden bahsediyoruz. Bu bağlamda İran’daki tepkileri dolayısıyla buradan okumak lazım.  İran bu noktada mutlak manada karşıt değil Mekke Anlaşması’na. Bir şerhi var. Bu şerhlerini kenara not eden bir ekip var. Bir de “Bunu daha fazla sürdürüp biz de bu işe dahil olalım. Bunu destekleyelim. Burada daha pozitif bir yöne doğru çekelim.” diyen bir ekip var. İran az önce bahsettiğim daha önceden Mekke anlaşmasının öncesinde var olan dörtlü anlaşma  Mısır’ın da olduğu dörtlü anlaşmayla ilgili olarak kendi içerisinde bunun beşincisi olabilir miyizi tartışıyordu. “Bunun beşincisi olabilir miyiz?” diye tartıştıkları bir dönemde var. Burada birtakım doku uyuşmazlıkları olabilir aAma İran’ın burada özellikle bölgesel paklar noktasında  Amerika’dan bağımsız bölgesel paklar noktasında daha fazla öne çıkmaya çalıştığı, daha fazla dahil olmaya çalışacağı yönünde bir izlenimim var. Dolayısıyla İran’ın şu anki açıklamalarının ben meclislerden geçtikten sonra  Pakistan ve Türkiye meclisinden geçtikten sonra da çok değişmeyeceğini düşünüyorum çünkü İran meseleye şuradan bakıyor; “Biz zaten bunlarla görüşme halindeyiz ki bu görüşmeler devam edecek biliyorsunuz.  Tahran’da yapılan görüşmelerin devamının geleceği ifade edildi. Dolayısıyla görüşmeleri devam ettirerek Mekke Anlaşması’nın bizim aksimize, bizim aleyhimize dönmesini engelleyebiliriz.” İran’ın gördüğüm kadarıyla ana perspektifinde meselenin daha genişlemesi, Mısır’ın da dahil olduğu daha büyütülmesi ve bunun hep beraber bir bölgesel pakta dönüştürülmesi yönünde bir şey var ama olur olmaz bunu bilemeyiz. Buradaki doku uyuşmazlıklarından, güvenlik tehditlerinden vesaire dolayı bu farklılaşabilir ancak dediğim gibi bu hikayede meclislerden geçtikten sonra dahi İran’dan çok böyle sert bir açıklama ben beklemiyorum çünkü şu ana kadar gelen bütün açıklamaların bir örüntüsü var. Bu açıklamaların genel itibariyle şerhlerimiz var ama buradaki bölgesel düzeni desteklememiz gerekiyor şeklinde bir bakış açısı var. Yemen’e gelirsek tam da buradan Ensarullah meselesinde Yemen meselesinde İran’ın meseleye bakış açısında bu tarafta var.  Suudi Arabistan’la ilişkinin devam ettiği, sürdüğü ve İran üzerinden Yemen bağlamında bir sorunun çözümü noktasında bir inisiyatifin oluşturulmaya çalışıldığı da görülüyor. Bir taraftan Suudi Arabistan Yemen’i vuruyor, Yemen’de karşı cevap veriyor. Hatta Yemen’de orada Sanaa hükümetinin avantajı çok daha fazla şu anda. Ciddi anlamda Suudi Arabistan’ı kitlemiş durumdalar. Suudi Arabistan bu noktada artık köşeye sıkıştığı için de İran’la temasını daha arttırma eğilim içerisinde fakat kamuoyunda sürekli olarak oradaki Yemen hükümetinin tamamen İran’ın emriyle veya yönlendirmesiyle hareket ettiği şeklinde bir algı var. Bu da yanlış. Bu bizim klasik literatürde sponsor vekil ilişkisi dediğimiz bir şey. Burada bir sponsor vekil ilişkisi yok. Yemen bağımsız bir aktör ve yeri geldiğinde mesela şöyle bir örnek vereyim. Bugün medyaya düşen haberlerden bir tanesini söyleyeyim. Suudi Arabistan ateşkes görüşmelerinin tekrar oluşması için ötesinde bir barış görüşmesinin oluşması için Yemen’e  yaklaşık iki yüz milyar dolar civarında bir  teklifte bulunacağı.  Güney’den çıkılması gerektiği, Kuzey’de Ensarullah’ın Sanaa hükümetinin devam edebileceği ama Güney’de de Suudi Arabistan’ın yanlılarının kalması şeklinde bir formülü çalıştığı şeklinde birtakım haberler çıktı. Şimdi bunun İran tarafından desteklendiği ama Yemen’deki Sanaa hükümeti tarafından desteklenmediği de ifade edildi.  İran aslında Yemen’deki meselenin şu anda sönümlenmesini istiyor. Bir siyasi  çözümle beraber sönümlenmesini istiyor. Niye? Çünkü daha büyük bir sorun var.  Yemen’le Suudi Arabistan’ın karşı karşıya geldiği ve sürekli savaşın daha kalıcı hali geldiği bir konjüktürün  İran’a da faydası yok. İran bunu görüyor çünkü ABD ve İsrail’in çok daha büyük bölgesel anlamda İran’a yeni bir savaş dalgasının olması durumu söz konusu. Burada mevcut durumda bölgesel anlamda kendi ittifak ağını en azından  karşıt ağı  büyütmemesi lazım. Kendi ittifak ağını büyütemese bile karşıt ağı büyütmemesi lazım. Bu bağlamda Yemen’deki sürece ilişkin olarak da İran’ın diplomasi yürüttüğü kanaatindeyim. O yüzden ben iki anlaşma hani Mekke anlaşmasıyla beraber Yemen’deki anlaşmanın da burada daha doğrusu en azından bölgesel  barış  girişiminin de burada gündeme geleceği kanaatindeyim. İran biraz bunu oynuyor. Bunun etkileri ne olur, nasıl sonuçlanır onu kestiremiyoruz. Onu süreç gösterecek ama ben İran’ın bu noktada ihtiyatlı dediğim hani mesela iyimserlik ve kötümserlik diye benim ayırdığım yerde ortanın iyimserlik tarafına daha yakın olduğu şeklinde bir izlenim verdiğini ama içeride bir taraftan ortanın kötümser tarafına yakın olanların da olduğunu daha kötü olanların da olduğunu ifade etmem lazım aAma Muhsin Rızai’nin açıklamalarının ben burada çok kritik olduğunu düşünüyorum açıkçası. Daha üst düzeyden bir sembolik değere sahip olduğu kanaatindeyim. O yüzden ben İran’dan ciddi bir tepki beklemiyorum. Bu meclisten geçtikten sonra da çok ciddi tepkinin olmayacağını düşünüyorum.

Ömer Faruk Gergerlioğlu: Çok önemli bilgiler verdiniz ve bu bilgilerinizin ışığında süreci takip edeceğiz. Bakalım hangi yöne evrilecek. Belki bir Mekke Anlaşması sonrası anlaşılan İran’ın da bölgede, Suudi Arabistan Yemen arasındaki çatışmanın kronik bir hale gelmesinden çok bir fayda olmadığı ortada. Sadece Suudi Arabistan’a biraz had bildiriliyor anladığım kadarıyla ve konunun kronik bir hale gelmesini İran istemiyor. Tabii İslam dünyasında bu tür çatışmaların kronik bir hale gelmesi iyi değil. Rusya ve Ukrayna arasındaki savaş, acıdan başka, katliamlardan başka bir şey getirmedi. İslam dünyası zaten çok kötü durumda. Bunun devam etmesi de doğru olmaz ancak ABD ve İsrail’in bölgede kendi istediği konsepte bir değişim, rejim değişiklikleri, sınır değişiklikleri oluşturmak istediği de bir gerçek. Umarım iyi yöne evrilir.

Değerli izleyenler, bugün de ÖFG TV’nin sonuna geldik. Her şartta ÖFG TV yapıyoruz çünkü çok önemli konular var gündemimizde ve onları değerlendirmemiz gerekiyor. Bir de mecliste Mekke Anlaşması’nı dikkatle takip edeceğiz.

Değerli Hocamız Talha İsmail Duman’ın görüşleri ışığında daha da zenginleştik ve bu konuda fikri takibimizi de sürdüreceğiz. Yayınımızı izlediğiniz için hepinize teşekkür ediyor. Haftaya Salı günü saat 21.00’da buluşmak üzere herkese hayırlı akşamlar diliyorum efendim.